Danas se navršava 27 godina od potpisivanja Vojno-tehničkog sporazuma u Kumanovu, dokumenta kojim je 9. juna 1999. godine okončana NATO intervencija protiv tadašnje Savezne Republike Jugoslavije i uspostavljen okvir za povlačenje vojnih i policijskih snaga sa Kosova i Metohije, kao i dolazak međunarodnih snaga.
Sporazum su potpisale vojno-tehničke delegacije Savezne Republike Jugoslavije i NATO-a, nakon završetka 78-dnevne vazdušne kampanje Alijanse. Ispred jugoslovenske strane sporazum je potpisao general-pukovnik Vladimir Lazarević, dok je u ime NATO-a dokument potpisao britanski general Majk Džekson, tadašnji komandant savezničkih snaga za Evropu u završnoj fazi operacije.
Potpisivanju su prisustvovali i drugi visoki vojni predstavnici, a pregovori su vođeni uz međunarodno posredovanje, nakon što su raniji pokušaji političkog dogovora u Rambujeu i Parizu propali.
Kumanovski sporazum predvideo je povlačenje svih vojnih, policijskih i bezbednosnih snaga SRJ sa teritorije Kosova i Metohije u precizno definisanim rokovima, uz nadzor međunarodne zajednice. Dokument je omogućio ulazak međunarodnih snaga bezbednosti pod okriljem NATO-a, odnosno KFOR-a, kao i uspostavljanje bezbednosne zone.
Sporazum je predvideo i demilitarizaciju Oslobodilačke vojske Kosova (OVK) i drugih naoružanih formacija, kontrolu administrativnih prelaza, kao i obavezu obezbeđivanja humanitarnog pristupa stanovništvu i stvaranja uslova za povratak raseljenih lica.
Šta je ispunjeno, a šta ne?
U danima nakon potpisivanja, povlačenje snaga SRJ sprovedeno je u skladu sa dogovorenim rokovima, a međunarodne snage KFOR-a raspoređene su na celoj teritoriji Kosova. Time je formalno uspostavljen novi bezbednosni okvir pod međunarodnim vojnim prisustvom.
Kasnije je, u skladu sa rezolucijom Saveta bezbednosti UN 1244, uspostavljena i civilna misija Ujedinjenih nacija na Kosovu (UNMIK), koja je preuzela deo administrativnih nadležnosti.
Međutim, pojedine odredbe sporazuma i kasnijih međunarodnih dokumenata ostale su predmet različitih tumačenja.
Povratak raseljenih Srba i drugih nealbanskih zajednica ocenjuje se kao delimično sproveden, dok pitanje bezbednosti manjinskih zajednica i dalje ostaje jedan od ključnih izazova.
Demilitarizacija i transformacija oružanih struktura sprovedene su kroz kasniji proces, ali uz političke kontroverze i različita tumačenja u regionu i međunarodnoj zajednici.
Status Kosova i Metohije ostao je jedno od najspornijih političkih pitanja, uprkos uspostavljenom međunarodnom prisustvu i institucionalnim okvirima koji su proistekli iz sporazuma i kasnijih odluka Ujedinjenih nacija.
Kumanovski sporazum se u većini međunarodnih izvora ocenjuje kao ključna prekretnica koja je označila kraj oružanog sukoba 1999. godine i početak nove faze političko-bezbednosnih odnosa na prostoru Kosova i šireg regiona.
