Nevladina organizacija CASA objavila je pravnu analizu novousvojenog Zakona o državljanstvu Kosova (Zakon br. 10/L-023), u kojoj izražava zabrinutost da bi nova rešenja mogla dovesti do povećane pravne nesigurnosti i mogućih nejednakih posledica po nevećinske zajednice, uključujući kosovske Srbe, raseljena lica i dijasporu.
U analizi se upoređuju prethodni zakon iz 2013. godine i novi zakon iz 2026. godine, uz fokus na praktične posledice primene, posebno u vezi sa procedurama sticanja i ponovnog sticanja državljanstva.
„Iako novi zakon modernizuje određene administrativne procedure i pojednostavljuje ponovno sticanje državljanstva za bivše državljane, uključujući elektronske prijave, može dodatno stvoriti pravnu nesigurnost i nesrazmerno negativno uticati na kosovske Srbe i druge nevećinske zajednice, raseljena lica, pripadnike dijaspore i osobe rođene van Kosova. Zakon istovremeno uvodi stroža ograničenja za osobe rođene van Kosova koje nisu registrovale državljanstvo pre navršene 18. godine života“, kaže se u saopštenju NVO CASA.
Prema oceni organizacije, takva rešenja bi u praksi mogla nesrazmerno da pogode kosovske Srbe i druge nevećinske zajednice, zbog specifičnih okolnosti poput raseljenja i oslanjanja na različite administrativne sisteme.
„Novi zakon uvodi strogo starosno ograničenje koje zahteva da deca rođena van Kosova registruju državljanstvo pre navršene 18. godine života, uz samo ograničene izuzetke u slučajevima apatridije“, precizira se u saopštenju.
CASA naglašava da posebno zabrinjava činjenica da će stroža pravila za registraciju državljanstva lica rođenih van Kosova verovatno najviše pogoditi kosovske Srbe, usled raseljenja, oslanjanja na administrativne strukture Srbije, slabije uključenosti u kosovski sistem civilne registracije i dugogodišnje pravne i institucionalne nesigurnosti.
Istovremeno, analiza ističe da zakon znatno olakšava postupak ponovnog sticanja državljanstva za bivše državljane Kosova, ukidajući deo ranijih uslova kao što su prebivalište, jezik i integracija. CASA upozorava da razlika između sticanja i ponovnog sticanja državljanstva može proizvesti nejednake efekte u praksi.
„Iako razlika između sticanja i ponovnog sticanja državljanstva deluje formalno neutralno, praktični efekti zakona mogu stvoriti nejednake posledice za različite zajednice“, navodi se u analizi.
Dodatne zabrinutosti odnose se na široko definisane bezbednosne klauzule, mogućnost naknadne provere stalnog prebivališta i oslanjanje na buduće podzakonske akte, što, kako se navodi, može doprineti pravnoj nesigurnosti i neujednačenoj primeni zakona.
„Novi zakon takođe povećava značaj registara kao dokaza državljanstva i uvodi formalističke kriterijume za dokazivanje porodičnih i ekonomskih veza sa Kosovom, što može posebno pogoditi raseljena lica i građane sa nepotpunom dokumentacijom. Zbog toga postoji ozbiljan rizik od pravne nesigurnosti, neujednačene primene i indirektne diskriminacije nevećinskih zajednica“, upozoravaju.
Organizacija takođe upozorava na moguću neusklađenost između pojedinih članova zakona, posebno odredbi koje se odnose na sticanje državljanstva po poreklu i prava bivših stalnih stanovnika i njihovih potomaka. CASA smatra da bi to moglo dovesti do različitih tumačenja i nejednakog tretmana u praksi.
„Analiza posebno upozorava na pravnu nejasnoću i mogući normativni sukob između članova 6, 30 i 31 novog Zakona o državljanstvu. Dok član 6 uvodi restriktivne uslove za sticanje državljanstva po poreklu, uključujući ograničenja za decu rođenu pre nego što su njihovi roditelji formalno stekli državljanstvo ili status stalnog stanovnika, članovi 30 i 31 istovremeno priznaju prava bivšim stalnim stanovnicima Kosova i njihovim direktnim potomcima, a što se pre svega odnosi na članove srpske i drugih nevećinskih zajednica. Ovakva neusklađenost može dovesti do različitih administrativnih tumačenja, pravne nesigurnosti i nejednakog tretmana potomaka rođenih van Kosova.“
U analizi se preporučuje da se obezbedi jasno tumačenje zakonskih odredbi, jačanje pravne sigurnosti i dosledna primena principa nediskriminacije. Takođe se predlaže da se preciznije regulišu pravila za osobe rođene van Kosova, da se prizna faktičko dugotrajno prebivalište kao relevantan kriterijum, kao i da se ojačaju mehanizmi zaštite od proizvoljnih odluka.
„Zbog toga analiza preporučuje da kosovska vlada ili Ustavni sud pruže jasno i autoritativno tumačenje odnosa između ovih odredaba, kako bi se osiguralo da prelazne odredbe koje štite bivše stalne stanovnike i njihove potomke imaju prednost kao posebna pravila (lex specialis), i služila kao rezervna mogućnost u regulisanju civilnog statusa za one koji ovo pravo ne mogu da ostvare na osnovu člana 6. Na taj način bi se osigurala inkluzivnost zakonodavnog okvira koji uređuje pitanje državljanstva i pristupa ličnim dokumentima, koja su preduslov pravima i uslugama na Kosovu. Takođe se preporučuje da zakon izričito potvrdi da potomci obuhvaćeni članovima 30 i 31 ne podležu restriktivnim ograničenjima iz člana 6 stav 7, uz obezbeđivanje inkluzivne i nediskriminatorne primene prema svim zajednicama, posebno nevećinskim zajednicama i raseljenim licima.“
„CASA takođe izražava zabrinutost zbog širokog delegiranja ključnih pitanja budućim podzakonskim aktima i sekundarnom zakonodavstvu, posebno u vezi sa proverom stalnog prebivališta, standardima dokazivanja i zahtevima za državljanstvo povezanim sa statusom bivših stalnih stanovnika prema Uredbi UNMIK-a br. 2000/13.“
Organizacija takođe upozorava da novi zakon ne prepoznaje u dovoljnoj meri faktičko dugotrajno prebivalište kao relevantan pravni kriterijum za rešavanje pitanja državljanstva i stalnog prebivališta, uprkos relevantnim standardima koje je razvio Evropski sud za ljudska prava u Strazburu u vezi sa pravnom sigurnošću i legitimnim očekivanjima.
CASA posebno naglašava potrebu za širim javnim konsultacijama tokom zakonodavnog procesa, uz uključivanje nevećinskih zajednica, raseljenih lica i organizacija civilnog društva.
„Analiza dodatno ukazuje da je zakon usvojen kroz relativno brz zakonodavni proces bez vidljive široke javne rasprave ili ciljanih konsultacija sa zajednicama koje će najverovatnije biti pogođene njegovom primenom. Imajući u vidu ustavnu osetljivost regulisanja državljanstva na Kosovu i njegov direktan uticaj na političko učešće, zastupljenost i uključivanje zajednica, CASA smatra da je usvajanju zakona trebalo da prethodi šira konsultacija sa nevećinskim zajednicama, raseljenim licima, organizacijama dijaspore i organizacijama civilnog društva“, poručuju.
Analiza preporučuje:
• fleksibilnija pravila registracije za osobe rođene van Kosova;
• inkluzivno i jasno sekundarno zakonodavstvo;
• priznavanje faktičkog prebivališta kao relevantnog pravnog
kriterijuma;
•članovi 30 i 31 imaju prednost nad restriktivnim uslovima iz člana 6
stav 7, radi obezbeđivanja pravne sigurnosti, jednakog tretmana i
inkluzivne primene zakona prema srpskoj i drugim nevećinskim
zajednicama, raseljenim licima i potomcima rođenim van Kosova;
• jače proceduralne zaštitne mehanizme protiv proizvoljnog
preispitivanja statusa stalnog prebivališta;
• očuvanje fleksibilnih standarda dokazivanja;
• šire javne konsultacije; i
• redovne procene uticaja na ljudska prava i jednakost tokom sprovođenja zakona.
