Piše: Miloš Damjanović
Kosovsko ministarstvo kulture, omladine i sporta, Program Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP) i Kancelarija Evropske unije na Kosovu započeli su restauratorske radove na jednom od „najistaknutijih lokaliteta nasleđa u Mitrovici“ – kući Džafera Deve. Ova vest izazvala je reakciju istoričara iz Kosovske Mitrovice, Miloša Damjanovića. U nastavku prenosimo njegov tekst u celosti.
Svi oblici glorifikacije lika i dela Džafera Deve i ostalih nacističkih saradnika se radikalno moraju suzbijati, te time poništiti i odluka o prenameni objekta koja utemeljena na ovakvim premisama jedino za cilj postiže ismejavanje, skrnavljenje, afirmaciju i reprizu Holokausta i genocida svih žrtava fašizma i onih koji neguju sećanje na višemilionsko nedužno nastradalo stanovništvo samo zbog pripadnosti drugoj rasi, veroispovesti, etnicitetu ili slično.
Zaprepašćenost i ozlojeđenost su primarne reakcije koje opravdano obuzmu svakog demokratski i antifašistički opredeljenog čitaoca vesti o obnovi i prenameni navodne kuće osvedočenog naciste i ksenofoba Džafera Deve. Ono što nije ni zamislivo u bilo kojoj iole demokratski organizovanoj zajednici posve je moguće u jednom socijalno-političkom laboratorijskom eksperimentu zvanom Kosovo. Ono čega se pametni stide oni drugi, bez savesti se ponose, a baš tako deluje radosno objavljena vest o obnovi kuće nikog drugog do osvedočenog ratnog zločinca i nacističkog saradnika. Naučnofantastičnom bi izgledala svaka informacija da rodna kuća Adolfa Hitlera bude readaptirana u kakav centar internacionalizma, kosmopolitizma i tolerancije, ali je zato vest o istovetnom činu naspram Džafera Deve koga su ondašnji jevrejski savremenici oslovljavali kosovskim Hitlerom čist realizam. I dok bi u prvom slučaju čitava međunarodna demokratska javnost odlučno stala na noge i uložila sve potencijale u sprečavanju jednog takvog varvarizma dotle u drugom slučaju odsustvom i najmanje osude relevantnih društvenih faktora u regionu i svetu prećutno se prelazi preko ovako nečovečnog i anticivilizacijskog čina supranacionalnih i međunarodnih organizacija kao što su Evropska Unija i UNDP. A posve bi morali najoštriju notu uputiti predstavnici svih tela koje temelje antifašističke vrednosti i demokratske principe. Među prvima i diplomatsko predstavništvo Izraela u Prištini kojima bi ovakav sraman gest morao napokon otvoriti oči o drugoj strani. Imajući u vidu ravnodušnost onih koji bi imali najviše razloga za brigu i hitnu intervenciju, dužnost mi je da kao istoričar i građanin u svoje i ime svih žrtava fašizma i demokratski opredeljenih sugrađana uzmem reč u sopstvenu i njihovu odbranu.
Šta je ono što je više nego skandalozno i društveno neprihvatljivo u planu restauracije datog objekta u Kosovskoj Mitrovici? Najmanje su dva problematična momenta.
Prvi, ali ne i najjeziviji, jeste ignorancija fakti organizacija zaduženih za implementaciju ovog projekta. Tim koji stoji iza ideje i plana očigledno je sastavljen od najordinarnijih amatera i neprofesionalnih figura rukovođenih radije ostvarenjem ličnih materijalnih benefita ili dodatnim merama ponižavanja svih žrtava nacizma i njihovih potomaka, prvenstveno Srba i Jevreja, nego željom da jednom kulturno-istorijskom spomeniku povrate stari sjaj. Kako drugačije objasniti nameru onih koji stoje iza ovog plana ako je poznato da navedeni objekat nikada nije bio vlasništvo zločinca i rasiste Džafera Deve već zgrada Vojnog Okruga Ministarstva vojske i mornarice Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca odnosno kasnije Kraljevine Jugoslavije.
I u drugoj, socijalističkoj Jugoslaviji objekat je bio u državnom vlasništvu a jedini period kada je korišćen od Džafera Deve bio je upravo period okupacije u Drugom svetskom ratu, kada je otvoreni nacistički saradnik i miljenik sebi mogao da dopusti bespravnu otimačinu bilo koje nekretnine u okupiranom gradu, pa i ove. Objekat neizostavno zaslužuje renoviranje kao jedan od retkih sačuvanih reprezenata gradske arhitekture prve polovine 20. stoleća ali i kao uzurpirana nepokretnost bespravno korišćena protekle 22 godine. I ne samo restauraciju već i povraćaj njenom pravom i jedinom legalnom nasledniku, a to je Republika Srbija kao pravna naslednica obe Jugoslavije, shodno tome i državne imovine koju je sama finansirala i izgradila. Onovremni istorijski izvori nedvosmisleno svedoče o poreklu, vlasništvu i nameni objekta koju danas određeni pojedinci tendenciozno i neosnovano pripisuju Džaferu Devi. Jer ako koza laže, rog ne laže. Istorijska istina zahteva argumentovano izlaganje a nijedan dokaz ne može ići u prilog antisemite i inspiratora Holokausta kosovskomitrovačkih Jevreja, Džafera Deve. Istoriografija je na čvrstim uporištima iznela sud o liku i delu ovog negativca pa se ne treba ponavljati. Prema svedočenju prištinske Jevrejke Dijamanti Berahe koja je kao dete preživela Holokaust sam pomen njegovog imena unosio je nesagledivu jezu i dubok strah među njenim preplašenim sunarodnicima. Zbog sveobuhvatnog zla koje je nanosio jevrejskoj zajednici u internoj komunikaciji kosmetskih Jevreja nazivan je ,,Kosovski Hitler“. Sa pozicije gradskog poglavara najodgovorniji je bio za nacifikaciju jevrejske imovine u Kosovskoj Mitrovici, koja je kao ekonomsko obezglavljivanje bila samo prva faza u njihovom biološkom uništenju odnosno zločinu Holokausta. Zar samo ovo nije više nego dovoljno da ime ove opskurne ličnosti bude trajno prognano iz svih sfera javnog života? Ne da, naprotiv, bude veličano unutar albanskog narodnog korpusa i da mu se pripisuju pozitivne nacionalne zasluge, što se nažalost kontinuirano čini.
Drugi pokretač jedne ovakve sumanute ideje mogao bi biti odraz i nastavak kontinuirane politike diskriminacije, ponižavanja i terorisanja koje vlasti u Prištini besprekidno vrše prema kosmetskim Srbima i podrške koju takvom aparthejd sistemu bezrezervno pružaju njihovi mentori oličeni u raznim zapadnim strukturama i centrima moći. Projekat ovakve pozadine neizbežno dovodi do još dublje etničke distance i nepoverenja, nikako ne stvara uslove za njihovo zbližavanje i pomirenje. Za etničko pomirenje neophodno je suočavanje sa prošlošću čemu najbolje može da posluži priča o pomenutom objektu i njenom navodnom vlasniku, a zapravo uzurpatoru. Svi oblici glorifikacije lika i dela Džafera Deve i ostalih nacističkih saradnika se radikalno moraju suzbijati, te time poništiti i odluka o prenameni objekta koja utemeljena na ovakvim premisama jedino za cilj postiže ismejavanje, skrnavljenje, afirmaciju i reprizu Holokausta i genocida svih žrtava fašizma i onih koji neguju sećanje na višemilionsko nedužno nastradalo stanovništvo samo zbog pripadnosti drugoj rasi, veroispovesti, etnicitetu ili slično. Nastavak pružanja podrške realizaciji ove ideje sa ovakvom pozadinom značio bi otvoreno zalaganje za dalje targetiranje nealbanskih sugrađana i njihovo brutalno odstranjivanje iz društva u cilju potpunog dovršenja akcije etničkog čišćenja koju je Džafer Deva pedantno sprovodio kao kolaboracionista nacista pre ravno 80 godina. Zato zahtevamo momentalno poništavanje ovakve aktivnosti i preusmeravanje izdvojenih novčanih sredstava u druge svrhe koje će najbolje odgovarati misiji etničkog zbližavanja, što bi bile aktivnosti u vezi sa obeštećenjem oštećenih strana u ratu i postratnom etnički motivisanom nasilju (restauracija devastiranih srpskih pravoslavnih grobalja; povratak imovine proteranih Srba, novčano obeštećenje svih žrtava etnički motivisanog nasilja – Staro Grace, Podujevo, Osojane, Martovski pogrom itd).
