Za Kontakt Plus piše: dr Aleksandar Pavlović, etnolog-antropolog, viši naučni saradnik u Institutu za srpsku kulturu Priština – Leposavić
Velika Hoča nije poznata samo po svojim srednjovekovnim crkvama, bogatom arhitektonskom nasleđu, vinogorju i gostoprimstvu ljudi. O njoj se glas nadaleko čuje zahvaljujući brojnim elementima narodne tradicije sačuvanim do danas, među kojima se posebno ističu oni koji su vezani za praznovanje najradosnijeg hrišćanskog praznika Vaskrsa. Srbi u Velikoj Hoči Vaskrs slave tri dana, s tim da je treći dan – Vaskršnji utorak – ispunjen običajno-obrednim praksama u kojima kolektivno učestvuje veliki broj stanovnika ovog metohijskog sela.
Bela vila, događaj po kom je proslava Vaskrsa u Velikoj Hoči poznata, datira iz prošlosti kada su se o Uskrsu, ili Velikdanu, širom Kosova i Metohije održavali seoski sabori sa karakterom narodnih svetkovina na kojima su se ljudi okupljali i međusobno družili uz pesmu, veselje i gozbu. Da su sabori nekada bili nerazdvojni deo uskršnje tradicije svedoči više pisanih beleški koje je ostavilo nekoliko autora i istraživača. Tatomir Vukanović je, na primer, zapisao da se krajem 19. i početkom 20. veka Vaskrs kod Srba na Kosovu i Metohiji praznovao tako da „celo selo zajedno ruča, a okolo sofre se vilo kolo, uz pesme orske“. Prema Vukanoviću, Vaskrs se posebno svečano proslavljao u Sredskoj, gde je selo uz opštenarodno veselje tada slavilo i svoju slavu, kada je jedan od običaja bio da se momci istog uzrasta uhvate u krug, stavljajući ruke na ramena jedan drugome, da bi napravili „kulu“. Prvi sprat kule „činila su šest mladića, na ove su se pela trojica, a iznad ovih se peo jedan mladić s flašom vina u ruci, koji je pozdravljao sabor: Ristos vaskrse!, na šta su odgovarali ljudi iz sabora: Vaistinu vaskrse!“
Sabora o Vaskrsu u mnogim selima na Kosovu i Metohiji više nema, ali pravljenje „kule“, ili „zidanje grada“, do danas je o ovom velikom prazniku ostalo sačuvano u Velikoj Hoči. Pomenuti običaj predstavlja sastavni deo Bele vile, događaja koji se na Vaskršnji utorak odigrava u popodnevnim časovima, nakon litije koja od glavne seoske crkve – Crkve Sv. Stefana – stiže do Crkve Sv. Jovana koja se nalazi na ulazu u Veliku Hoču. Kao mnogih ranijih godina, Bela vila je i ove godine održana posle obrednog obilaženja Crkve Sv. Jovana, u čemu su stanovnici Velike Hoče učestvovali u velikom broju, a zatim i večernje praznične službe koju je u pomenutoj crkvi služio seoski sveštenik Vuksan Kostić.
Foto: Aleksandar Pavlović
Bela vila bila je sastavljena iz dve igre, u kojima su učestvovali isključivo muškarci. Prva igra simbolizovala je „lov divljih konja“, dok je druga igra predstavljala „zidanje grada“ i izgledala je tako što je šest momaka zauzelo kružnu formaciju, držeći se za ramena, nakon čega se na njihova ramena popelo isto toliko mladića, čime je dobijena formacija „kola na kolu“. Obe igre pripadaju korpusu kulturnog nasleđa koji u sebi sadrži elemente čiji se koreni mogu vezati za stare agrarne kultove bazirane na uverenju da se pomoću olistalog zelenila i pojedinih obrednih igara u periodu proleća, odnosno buđenja prirode, može podstaći plodnost useva, ljudi i stoke. Iz navedenog razloga nije čudno što Bela vila čini sastavni deo proslave Vaskrsa kao praznika posvećenog slavljenju Hristovog uskrsnuća, odnosno – šire gledano – slavljenju života i ponovnog rađanja. Kod Srba u Velikoj Hoči ovaj običaj uvek je obeležen šalom, smehom i dobrim raspoloženjem, čime se on dodatno uklapa u duh Vaskrsa koji hrišćani slave kao najradosniji praznik.
Bela vila se završava kada učesnici igre „zidanja grada“ otpevaju pesmu „Bela vila grad gradila“, nakon čega se formacija „kola na kolu“ rastura. Posle ove igre usledila je igra Pauna i paunice, koja se u Velikoj Hoči tradicionalno takođe izvodi na treći dan proslave Vaskrsa. Učesnice igre isključivo su žene, dok sâma igra, koja se izvodi u formi kola, u sebi sadrži elemente humora usmerenih ka nastojanju da se imitacijom određenih radnji sa simbolikom plodnosti utiče na rađanje, naročito među ljudima. Završetkom igre Pauna i paunice označen je i kraj trodnevne proslave Vaskrsa u Velikoj Hoči. Meštani okupljeni oko Crkve Sv. Jovana ubrzo su se nakon toga razišli, odlazeći svojim kućama gde su u porodičnom okruženju proveli ostatak Vaskršnjeg utorka.
Foto: Aleksandar Pavlović
Doživljavajući ih kao svojevrsni glas prošlosti, Srbi u Velikoj Hoči običaje o Vaskršnjem utorku vide kao važan deo svoje tradicije, prenošen sa generacije na generaciju, ali i kao simbol svog trajanja i opstajanja. Zbog značaja za očuvanje njihovog identiteta i kontinuiteta, Bela vila je 2017. godine upisana u Nacionalni registar nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije, čime je ovaj događaj afirmisan kao kulturno bogatstvo hočanskih Srba i na nacionalnom nivou.
